Vraca – stratište nepokorenih i nepobijeđenih PDF Ispis E-mail
Administrator   
Saturday, 05 October 2013

Image»...čitava naša  zemlja stalno je  bila  poprište  borbi  na  život  i  smrt, —  jer  se  borba  vodila  i  na  neoslobođenoj  teritoriji,  u  gradovima  i  selima. Tu borbu  vodili su u pozadini neprijatelja,  ili bolje reći    u srcu neprijatelja   komunistički  omladinci,  radnici  i  svi  ostali  pravi  rodoljubi.  U Beogradu,   Zagrebu,   Ljubljani,  Sarajevu  i  drugim  gradovima  stalno  se vodila  nejednaka  borba  naših  pozadinaca  s neprijateljem,  i  u toj  borbi je  palo  mnogo  članova  naše  Partije  i  članova  Saveza  komunističke  omladine, a  i na hiljade  i hiljade  drugih  istinskih  rodoljuba      radnika,  omladinaca,  narodne  inteligencije.«

Tito

(Na V kongresu KPJ)

Vraca, davnašnji naziv za ulaz u Sarajevo sa južne strane, na padinama Trebevića, predstavlja dio grada koji pripada opštini Novo Sarajevo koji obuhvata periferna naselja, sa ranije rjeđim, a danas gusto izgrađenim novim kućama radnih  ljudi  zaposlenih  u  gradu.  Vraca  su  odavno  bila  izletište Sarajlija zbo g svojih pitomih zelenih  površina, a brežuljak iznad  nekadašnje željezničke pruge, obrastao gustom šumom, pružao je izletniku udoban predah i lijep pogled prema narastajućem gradu koji se svakim danom širi na sve strane: dolinom Miljacke prema llidži, kao i prema suprotnim padinama Huma i drugih okolnih visova. Kada je čisto nebo, vide se obrisi Igmana, Bjelašnice i Treskavice. Ovuda prolazi cesta za Trebević i Jahorinu, kao i drum prema sarajevskom aerodromu i dalje prema Trnovu, Foči i na jug, prema Jadranu.

I danas je uočljivo da je Sarajevo opasano mnogim utvrđenjima, koja su u prošlosti gradili tuđinski osvajači i okupatori ; Turska Carevina tabije i kapikule, a crnožuta Austro-Ugarska tvrđave i »festunge«. U nizu tvrđava ne trebevićkoj strani najbliža gradu je tvrđava »Vraca«, koju je austrougarski okupator podigao 1898. godine, usred zelenog gustiša na brežuljku na koji su dotad Sarajlije veoma rado izlazile. Od toga vremena Vraca i bliža okolina prestali su za građane Sarajeva da budu mjesto njihovog odmor a i rekreacije, jer je to tada postala zabranjena zona, zona kojom su krstarili okupatorski vojnici u zelenim uniformama, a na tvrđavi, svakom njenom uglu mogle su se vidjeti topovske cijevi uperene kako prema gradu, tako i prema okolnim planinama i visovima.

Austrougarska okupaciona vlast, preko vojske, žandarma i policijskih od reda morala se brinuti i za svoju javnu bezbjednost i tzv. javni mir, pa je radi toga po cijeloj Bosni i Hercegovini izgradila čitav sistem kasarni, utvrda i karaula; u Sarajevu ogromne vojne logore, medu kojima i Jajce-kasarnu, davši joj 1914. godine naziv po princu Eugenu Savojskom, za čije su ime neposredno vezana mnoga zlodjela na našem tlu, od kraja 17. vijeka pa do najnovije istorije.

Godine 1697. trupe Eugena Savojskog pretvoriše Sarajevo, tada nazivan grad cvijeća, u stravično zgarište. Dva i po stoljeća kasnije, njemačka 7. SS-divizija »Princ Eugen« žarila je i palila po istom tlu.

Istorija je zabilježila da je ta zloglasna »Princ Eugen« divizija upravo u velikim bitkama, marta—aprila 1945. godine, u sarajevskoj operaciji, doživjela svo je gotovo konačno uništenje i slom. Tako se ponovila istorijska činjenica da su njemački osvajači, i u prvom i u drugom svjetskom ratu, skupo platili posezanje za našom zemljom i slomili vrat u borbi protiv slobodarskih naroda i narodnosti Jugoslavije. Ranije  su  gazili  pod  parolom  »Drang  nach  Osten«,  a  u  drugom svjetskom ratu pod izgovorom uspostavljanja »novog evropskog poretka«, a za naše narode to je značilo nasilje,  hapšenja, vješanja, masovna strijeljanja, pokolj i istrebljenje.

Slobodoljubiva omladina okupljena u »Mladoj Bosni«, nošena žarom borbe za oslobođenje zemlje od tuđinskih osvajača i za jedinstvo svih Južnih Slovena da žive u zajedničkoj državi, borila se protiv austrougarske vlasti i u Sarajevu to najvidnije pokazala.  Hiljadudevetstočetrnaesta godina izrazila je kulminaciju težnji  mladobosanaca,  iz  čijih  će  se  redova,  nešto  kasnije  razviti  plejada  boraca revolucionarnog radničkog pokret a Jugoslavije i  Bosne i  Hercegovine. Bila je to prva » škola« revolucionarne borbe mladih koja će sve više sazrijevati i prerastati u svjesni klasni revolucionarni pokret.

Aprilskom okupacijom  1941. godine, ulaskom nacističkih Hitlerovih trupa u Sarajevo nastupilo je novo najstrašnije zlo, koje će nadmašiti sva ranija stradanja naroda i donijeti zločine nad ljudima i čitavim narodima kakve do tada istorija nije  poznavala. Divljanje Gestapoa i kolaboracionista, strahovlada prijekih i pokretnih prijekih sudova i drugih institucija egzekutivnog sistema ustaškog nasilja, prisus tvo golemog vojno-obavještajnog i policijskog aparata okupatora i kvislinga, dirigovana i sistematski raspirivana mržnja i  huškanje jednog  naroda protiv drugog, hvatanja i ubijanja talaca, sablasna mučilišta i aveti smrti programiranog genocida    Vracama su  dali  posebno  mjesto i  pretvorili  u  stratište i mjesto svojih krvavih orgija. Pored brojnih drugih gubilišta i  grobnica u gradu i okolini, masovnih po broju ubijenih ili spaljenih ljudi (Jevrejsko groblje na Borku u Kovačićima, predio Merhemića ciglane u Velešićima, Bendbaša, Kozja ćuprija, Hreša, Nemanjica, Alipašin Most, Reljevo, Vogošća, Rakovica, Drozgometva, Krivoglavci, llijaš, Rajlovac i druga) na Vracama su od sredine 1941. godine, pa dalje toko m cijelog  četverogodišnjeg  rata  vršena  stalna  pogubljenja.  Tako  su  Vraca  postala službeno stratište i gubilište. Građani Vraca i bliže okoline i danju i noću mogli su čuti pojedinačne pu nje pušaka i rafale mašinki ispaljivanih iz ruku ustaških zlikovaca. Znalo se da se radi o ubijanju nevinih građana, rodoljuba i komunista. Vijesti o zbivanjima na Vracama kružile  su  potajno  među  svim  građanima Sarajeva kao  strašna avet, koja je duboko potresala ljude,  pa je pojam »Vraca« imao za narod višestruko značenje. U tom pojmu bili su sadržani i borba protiv fašizma i borba za slobodu i otpor okupatoru, ali i zločin, i genocid i sve neljudsko što se moglo utjeloviti u spodobama besramnih izdajnika naroda i slugu okupatora. Mnoge majke su u strahu prisiljavale djecu da ne govore o »Vracama«, ali odraslija djeca su pokatkad iz prikrajka posmatrala kako ustaše ubijaju nevine ljude, pa je to mučilo i nagrizalo i dječiju dušu.

Vraca su, međutim, bila i postala i nešto drugo. Zločin se neće zaboraviti, ali još više će ostati u trajnoj uspomeni društvenog bića grada Sarajeva upravo ona druga strana »Vraca«. To je ono plemenito i veličanstveno osjećanje i svijest onih koji su tu hrabro i neustrašivo polagali svoje živote. Silnici su mislili da njihovoj moći nema kraja, njihove kolone čizama i tenkova izgledale su im kao neuništivi oslonac i podloga i za zločine. Argumenti njihove sile    nož, metak, krv i smrt —  pratili su ih i u tome su nalazili samozadovoljstvo. Nasuprot silnicima, oni koji su na Vracama ginuli nošeni su idejom borbe za svijetlu budućnost u kojoj neće biti nasilja i upotrebe krvavih mjera koje predstavljaju dehumanizaciju čovjeka uopšte. Oni su prezirali smrt, jer su vjerovali u svoj narod, u radničku klasu i u Partiju, koja je u njima odnjihala duh borbe za bolji život. Onim malobrojnim, koji su bili protiv naše borbe, izgledalo je da su ovi divni ljudi, koji tako hrabro odlaze u smrt i jurišaju na nebo, usijane glave i da se bore za nešto što ne  može biti.  Borba je  pokazala i dokazala da je moglo biti  upravo onako kako su osjećali ovi borci i kako je to veliki pjesnik Njegoš ostavio nama u predanje:

»Neka bude što biti ne može, Neka bude borba neprestana«.

U veličanstvenoj epopeji narodnooslobodilačke borbe, nerijetko se dešavalo  da  borci  narodnooslobodilačkog  pokreta, osuđeni  na  smrt,  gledajući  u puščane cijevi dželata, prezru taj fizički kraj i dostojno, ne tražeći milost, umru za slobodu.  Brojni su primjeri takvog, prometejskog držanja. Dvadesetpetogodišnja djevojka, Radojka Lakić, student Tehnološkog i Filozofskog fakulteta i predratni član KPJ, poslije osude na smrt, na pitanje predsjednika pokretnog prijekog suda da li želi uložiti molbu za pomilovanje (ustaški  režim  nije  dozvoljavao  žalbe),  sa  dostojanstvom  odlučnog  antifašističkog borca, odgovara: »Milost takve države ne trebam!« Kad su je odvodili na gubilište, ona je iskonskom snagom, mada iznemoglim glasom, pjevala narodnoj revoluciji. »Pred strijeljanje — piše o njoj Olga Marasović u ediciji »Žene Bosne i Hercegovine u NOB«    ispred postrojenog ustaškog voda, zaželjela je da zapali cigaretu. Zatvorski Ijekar dr Kundurović prinio joj je upaljenu šibicu, lako je radio u  policiji, sa poštovanjem i  simpatijama se  odnosio prema komunistima koji su se pred policijom hrabro držali. Drhtao je. Primijetivši kako mu se tresu ruke,  Radojka ga je  upitala:  'Zašto,  doktore,  drhtite.  Mene  će  strijeljati, a  ne vas'.  Nekoliko trenutaka kasnije ustaški  plotun je  prekinuo Radojkine posljednje uzvike:  ' Živjela Komunistička partija Jugoslavije!...'«

Dvadesetjednogodišnji Džavid Haverić, kožarski radnik, takode predratni komunista, član partijske ćelije zanatlija, a zatim sekretar ćelije kožaraca na Baščaršiji, držao se dostojno svakog divljenja. Stavljajući ga na muke, ustaški policajci su njemu, kao i šesnaestogodišnjem skojevcu Izidoru Abinunu, probilii bubnjiće u ušima.  Pogubljeni  su  obojica u  istom  danu.  Džavid,  osakaćen  i gluh,  nije čuo šta su mu dželati  govorili, ali  su  oni dobro čuli njegove poklike Partiji i slobodi. Našem hrabrom omladincu Džavidu, iz slavne grupe radnika —  skojevaca i članova Partije sa Vratnika, ustaše su, pred samo strijeljanje, doveli sveštenika da mu »očita« molitvu. On je to sa prezirom odbio, jer nije mogao da podnese takvo licemjerstvo. Rekao je samo: »Ja znam da ću umrijeti, ali mene će osvetiti moji drugovi«.

M. Jevđenić, J. Sigmund, R. Gološević nisu mogli, usljed pretrpljenih bestijalnih mučenja, da sami idu na stratište, bauljali su, ali su se prkosno, uz veliki fizički napor,  pridigli ispred  puščanih cijevi. Josip Sigmund,  koga su  u  policiji vješali za noge, doveden je na Vraca sa iščašenim i polomljenim udovima. Na tijelu su mu bili izrezani kaiševi kože. On se dostojno držao i, u moment u kada će prestati da kuca njegovo srce, pokazao je da je vrstan komunista, isto onako  kako  je  bio vrstan  kada je dugo  godina  radio  na  najdelikatnijim zadacima svoje Partije, pa nije pokleknuo ni u ovim svojim posljednjim trenucima. Advokat-branitelj na  pokretnom  prijekom sudu,  dr Avdo  Salihbegović je izjavio: »Jevđenić Miron, na primjer, i da nije strijeljan, umro bi kroz nekoliko dana«.1) I on je dostojno dao život zajedno sa svojim drugom Josipom Sigmundom. Mada je na ulici, prilikom hapšenja, pogođen puščanim metkom, a potom kundacima po otvoreno j rani gotovo dotučen, nije progovorio nijedne riječi, jer je dubok o osjećao pripadnost pokretu za koji se opredijelio i u cijelosti mu se posvetio. Aleksandar Salcberger Šani, jedan od prvih partizanskih boraca, ranjen u akciji  kod  Blažuja ispod  Igmana na automobile ustaških  glavešina,  uhvaćen  i doveden u ustašku policiju u Sarajevu, pred samo strijeljanje prkosno je, upirući u vlastite grudi, doviknuo dželatima: »Izvolite, 'gospodo ' pucajte«, a onda je poče o da gromko uzvikuje protiv fašističke tiranije. Plotun ga je prekinuo. Navedeni primjeri  hrabrog i  prkosno g  držanja pred  neposrednom smrću nisu bili ni jedini ni rijetki. Veliki je broj junaka sa Vraca. Sarajevo je ponosno na sve njih. Za građane Sarajeva oni nisu umrli, žive u njihovoj svijesti jer su ginuli za sve nas. Oni su vjerovali u pobjedu narodnooslobodilačke borbe koju su njihovi  drugovi i  saborci i  izvojevali. Takva njihova vjera bila je  nepokolebljiva. I drugi veliki književnik i pjesnik Krleža, u pjesmi »Plameni vjetar«, izraziće uvjerenje revolucionara u  bolju budućnost stihovima:

»Jednoga će  dana krvavo jutro  svanuti

Jednoga će dana crljeni vihor planuti«.

Na Vracama su Gestapo i kvislinzi zakopavali i većinu usmrćenih i izdahnulih  u  policijskim  mučilištima.  Staru  krilaticu  »pojeo  ga  mrak«,  zamijenila je kraća, stravičnija, »Vraca!«. Na to m stratištu su ubijani ne samo oni koji su se borili  protiv okupatora i  njegovih  kolaboracionista kao aktivisti  NOP-a,  nego i oni koji su davali otpor toj,mračnoj sili u ma kom vidu ili samo htijenju; vladala je zloglasna Zakonska odredb a za obranu naroda i države2 ), donesena još 17. ap-

 

') Da mučenja nisu bila posljedica samo političke i šovinističke mržnje ili patoloških nastranosti pojedinaca u policijskom aparatu, ilustruje i izjava Muhameda Užičanina, istovremeno agenta Ustaške nadzorne službe i Gestapoa, koju je dao u istražnom zatvoru Uprave državne bezbjednos ti, 13. X11952. godine: »To je bio sistem kojim se svaki agent Ustaške nadzorne službe i Župske redarstvene oblasti služio pri saslušavanju, pa i ja.« (Arhiv SDB RSUP SR BiH - UNS - 1766); šire o tome vidi: Mehmed Džinić, Velika hapšenja komunista i drugih pripadnika NOP-a od proljeća 1942. do ljeta 1943. godine, Sarajevo u revoluciji, tom treći, str. 547-569.

') »Narodne novine«, Zagreb, 17. travanj 1941. godine.

 

rila  1941.  godine  (po  kojo j  se  smatrao  i  žigosao  »veleizdajnikom« svaki  onaj »tko na bilo koji način povrijedi ili je povrijedio čast i životne interese NDH, pa makar to djelo ostalo u pokušaju«). Mjesec dana kasnije, 17. maja, donesena je Zakonska  odredb a  o  prijekim  sudovima,3 )  pa  je  u  Sarajevu  osnovan  »prijeki sud«, a nešto kasnije i »pokretni prijeki sud« i »veliki izvanredni narodni sud«. Ovi sudovi ustaškog kaznenog zakonodavstva preuzeli su na sebe gotovo sve »sudovanje« u političkim pitanjima, tako da, u suštini, redovni sudovi, u tom pogledu, gotovo nisu ni postojali. Ustaško sudstvo je bilo »neprikosnoveno« i tako izgrađeno da je omogućavalo svim ustaškim organima i pojedincima samovoljno tumačenje i definisanje krivičnih djela za koja su izricane smrtne kazne. Da je i tzv. oslobađajuća presuda bila, u stvari, obična lakrdija, pokazuje i dopis Ministarstva pravosuđa NDH, upućen 16. januara 1942. godine, svim »izvanrednim velikim sudovima, prijekim sudovima, pokretnim prijekim sudovima, kao i državnim tužiteljstvima«, kojim se naređuje: »Svi navedeni sudovi ne mogu osloboditi nijednu osobu, nego se imaju oslobođene osobe predati redarstvenim organima u svrhu otpremanja u koncentracione logore«.") Kasnije će izaći i javna oba- vijest u sarajevskoj ustaškoj štampi: »Nemojte uzaludno intervenirati za političke uhićenike.«5)  Utvrđeno je da je ne samo u Sarajevu, odnosno na Vracama i drugim stratištima, nego i u cijeloj tzv. NDH, ubijena ogromna većina ljudi bez ikakvog  suđenja. Strijeljani su i osuđeni i neosuđeni, i komunisti i vanpartijci, i odrasli i malodobni, čak i nejač, i hranioci i hranjeni, i muškarci i žene, pa i majke koje su u utrobi nosile novi život, i djedovi i unuci, i ateisti i teisti, i radnici i seljaci, i inteligencija, i đaci i šegrti, i Sarajlije, kao i ljudi iz drugih krajeva, i Srbi i Jevreji, i Muslimani i Hrvati, i pripadnici drugih naroda i narodnosti —  svi oni koji su slo bodarski, humanistički, pošteno mislili, govorili i antifašistički djelovali. Pa ipak, na to m stratištu ponajviše su strijeljani komunisti i drugi aktivni učesnici NOP-a, jer su  se  prvi  digli  u  oslobodilačku  borbu  i  u  njoj  ostajali  dosljedni  do  kraja svog, na ovaj način, prekraćenog života. Nije se precizno ustanovilo, a ni moglo, koliko je na Vracama ubijeno zarobljenih, odnosno ranjenih partizana i uhapšenih i izmučenih učesnika NOP-a grada Sarajeva i drugih mjesta. Samo iz bolnice Koševo odvođeni su,  u  nekoliko navrata, vojnim kamionima, ranjeni i bolesni u mrak smrti.

Zašto su okupator i ustaše najviše iskazivali brutalnu silu i sprovodili čin egzekucije baš na Vracama? Željeli su da upravo u neposrednoj blizini glavnog grada Bosne  i  Hercegovine    poznatog  po  oslobodilačkim težnjama i  borbi protiv svih zavojevača i klasnih ugnjetača —  odakle se čuju i dopiru i plotuni i pojedinačni pucnji, da tim krvoprolićima utjeraju strah, stvore moru, oslabe i pokolebaju čvrstinu i slome duh borbe i otpora, razgoren još između dva svjetska rata, i prisile Sarajlije na slijepu pokornost . Okupator u i kolaboracionistima bilo je od neprocjenjivog značaja da još u prvoj godini ustanka onemoguće ne samo sabotaže i diverzije nego, na prvom mjestu, da razbiju unutarnji front  — organizaciju  NOP-a  u  gradu.  Jer,  u  Sarajevu  su  djelovali  Pokrajinski  komitet KPJ za BiH, Mjesni komitet KPJ i brojne partijske i skojevske organizacije i drugi organi i organizacije NOP-a. U sarajevskoj okolini rasplamsavali su oružanu borbu  tri velika partizanska odreda  (Romanijski, »Zvijezda«  i  Kalinovički), koji

 

Narodne  novine«, Zagreb, 20. svibanj 1941. godine; Službeni list Povjereništva za Bosnu i Hercegovinu NDH, br. 9, 24. svibanj 1941; Sarajevski novi list, 22. i 28. maj 1941.

') Drago Karasijević: Otpor u žicama, knjiga I, VIZ, Beograd, 1969., str. 453.

s) Sarajevski novi list, 13. februar 1944.

 

su po svojoj snazi i veličini spadali među najveće u Bosni i Hercegovini, pa i u cijeloj zemlji, a udarnu snagu i idejnu kičmu kadrova u njima su činili, uglavnom, sarajevski komunisti. Da je i okupator ocjenjivao da su i u ovom slučaju komunisti iz grada predstavljali najbrojnije i najčvršće idejno jezgro u formiranju partizanskih odreda u okolini Sarajeva (kao što je to bilo i u cijeloj Jugoslaviji), da je  Sarajevo jedan  od  političkih  centara  ustanka  u  zemlji,  pokazuje  i  izvod  iz »Uputstva za suzbijanje komunističko g  pokreta u Jugoslaviji«,  koje je  Hajnrih Miler (Heinrich Mueller), šef Gestapoa Trećeg Rajha, dostavio u jesen 1941. godine svojim potčinjenim. Uputstvo je u Sarajevo stiglo 22. oktobra 1941. godine i u njemu se, između ostalog, kaže: »... Dosadašnje nas iskustvo uči da se komunistički pokret ne može likvidirati samo krupnim akcijama. Stoga treba početi sa planskom gestapovskom djelatnošću, s ciljem da se obuhvati partijsko rukovodstvo i provali u pokrajinske, okružne i mjesne komitete. Na taj način, iskidaće se veze koje postoje između partizana i ilegalnih centara i uništiti izvori iz kojih partizani dobivaju novi podstrek.«6 ) Na osnovi ovoga djelovala je i ustaška politička policija, tj. Ustaška nadzorna služba (UNS), koja nastaje u Sarajevu ju- na 1941. godine, kada je ustaški nadzorni zapovjednik i zapovjednik Ravnateljstva za javni red i sigurnost (RAVSIGUR), Eugen Kvaternik Dido, uputio iz Zagreba u Sarajevo grupu obavještajaca sa Hermanom Togonalom Krešom radi formiranja Povjereništva UNS-e.  UNS-a je toko m vremena, prihvatajući i koristeći direktnu pomoć , iskustva i uputstva Gestapoa u borbi protiv NOP-a u Sarajevu, prilično upoznala organizacionu strukturu, metode i sadržaje djelovanja partijske i skojevske organizacije, oblike i načine rada organizacija NOP-a uopće. Shodno Milerovom Uputstvu, agenti UNS-e su takođe uporno nastojali da prodru u  redove i organizacije NOP-a, držeći se i direktive Eugena Kvaternika da »treba nastojati da se pridobije za rad svaki komunista koji se u tok u istrage svojim držanjem pokaže spreman na saradnju«7 ). Da nije riječ o nekakvom »ko- rektnom« odnos u  prilikom »pridobijanja« uhapšenih učesnika NOP-a za saradnju, svjedoči opet Kvaternikova naredba od 21. avgusta 1942. godine, u kojoj, između ostalog, stoji: »Prigodom uhićenja svakog komuniste odmah ga staviti u lance. U lancima ima biti i za vrijeme preslušavanja. Kod preslušavanja imaju uhićeniku biti vezane i noge i ruke. Upravitelj redarstva je osobno odgovoran za provedbu gornjih  naslova.«8)

Sačuvani su i mnogi drugi vjerodostojni dokumenti, a preživjeli su i neki svjedoci koji su prepatili presiju ili torturu ustaško-gestapovskih mučilišta, kojima se prijetilo oduzimanjem života, i to baš na Vracama. Prvi na udaru okupatora i ustaša bili su radnici, tj. radnička klasa i njena avangarda — KPJ. Odatle su i prva grupna strijeljanja radnika iz Glavne željezničke radionice i Ložionice i drugih radničkih sredina Sarajeva. U tim danima, gotovo da nije bilo građanina koji nije znao ili saznao za Vraca po tom strašnom nečovještvu. Zlotvori su, vršeći pogrom e i u drugim mjestima sarajevske okoline, znali vrlo često dotjerati grupe ili  pojedince iz tih mjesta na Vraca na strijeljanje    da bi  i time stavili do znanja Sarajlijama da sila i mašinerija ubijanja i zastrašivanja ne prestaju, da se za jednu riječ ili gest »neposluha« i neslaganja završava u zatvoru, koncentracionom logoru ili zauvijek, najbrže i najkraće, na Vracama. A zatvori iz kojih je vodio taj gotov o neumitni put na stratište, bili su stalno prepuni. U nedostatku za-

 

') Slavko F. Odić: Dosije bez imena, Naprijed, Zagreb, 1961. str. 44.

') Arhiv SSUP-a SFRJ, Beograd, dosije br. 58411, spis 42 — zapisnik o saslušanju Drage Jileka, šefa UNS-e u Sarajevu.

') Istorijski arhiv Sarajevo, MF, k.10, br. 492/1942.

 

tvorskog prostora, neke zgrade su naknadno pretvorene u  hapsane (Bogoslovija, šegrtski dom na Obali, Ćemaluša, Francetićev stan na Alifakovcu, sinagoga na Mejtašu), pa i vojni logor sa konjušnicama, koji je mogao primiti hiljade zatvorenika. Kroz njih je prošlo na desetine hiljada antifašista i »nepoćudnih« iz Sarajeva i drugih mjesta. U jednoj depeši, upućenoj policiji u Mostaru, 5. avgusta  1943. godine, nadstojnik Političkog odsjek a Župske redarstvene oblasti Sarajevo, piše: »Ne upućujte dalnje uhićenike radi popraćenja u koncentracione logore. Nema mjesta u zatvorima, ni hrane. Za Politički odsjek, Perović.«8) Ali je zato Glavni stan poglavnika, pod br. 400/42, još od 27. aprila 1942. godine, obavijestio Glavni stožer domobranstva, Glavni stožer »Ustaške vojnice«, Ministarstvo unutarnjih poslova i Vrhovno oružničko zapovjedničtvo, »da sabirni i radni logor u Jasenovcu može primiti neograničeni broj zatočenika... Po nalogu Vojskovođe, general  Prpić.«10)

Masovni teror i egzekucije, koje su gestapovci, unsovci i drugi batinaši sarkastično  nazivali  »kroz  iztrage  do  'čistilišta'«,  sprovođeni  su  gotovo u samom gradu, na Vracama, i zato što je Sarajevo bilo izuzetno važan strategijsko- operativni, privredni i politički centar koji su okupator i kvislinzi morali da drže i održe po svaku cijenu. Kao centar Bosne i Hercegovine, u kojoj su vođene neprestane borbe i koja je gotovo kroz cijeli rat imala status »vojišne prostorije« (to su Švabe nazivale »Operationsgebiet«), Sarajevo je bilo od velikog interesa kao vojnički centar za čitavu oblast južno do Save do Jadranskog mora i za najviše organe i vojne komande Trećeg Rajha. U sarajevskom garnizonu okupator je kovao i razrađivao planove za gotovo sve svoje ofanzive protiv NOV i POJ. Iz tog garnizona su počele sve vojničke operacije u 1942, 1943. i 1944. godini, tj. za drugu, treću, petu, šestu i djelimično za četvrtu i sedmu neprijateljevu ofan- zivu." )  U  materijalu »Nova uputstva Vrhovne komande Vermahta«, između ostalog, stoji: »...Od naročite je važnosti da se neophodn o zahtijeva izdašna zaštita pruga Beograd —Zagreb i Brod —Sarajevo, koje su važne po životne interese Njemačke.«12 )  Još  je  upečatljivija  procjena  vojno-političke  situacije,  odnosno prvorazredne važnosti Sarajeva i okoline koju je dao krajem oktobr a 1943. godine komandant Jugoistoka, feldmaršal Maksimilijan Vajks (Maximilian von Weichs),  naročito sa šireg vojnog stanovišta.13 ) Navođenje  ovih  podataka o vojnostrateškom  značaju  Sarajeva potrebno je zato što je u isto vrijeme u Sarajevu bjesnio i krvavi ustaški pir koji je, između ostalih, organizovao i izvodio i zloglasni ustaša—emigrant, pukovnik i Pavelićev krilnik (general) Vjekoslav Maks Luburić. Nijemci i ustaše, po dogovoru i po direktnim  naredbama  Hitlera,  stavili  su  Sarajevo  u  nezapamćeno težak položaj.  Strahujući od pobuna i ustanka u gradu, dogovorili su se, februara 1945. godine, na sastanku u vili »Braun«, ne samo o vojnim operacijama oko sprovođenja Hitlerove naredbe da se Sarajevo drži pod svaku cijenu, nego i o tom e kako izvršiti masakr nad nekoliko stotina patriota koji, po njihovoj evidenciji, ma u kakvom obliku simpatiziraju NOB. Za rad njemačke službe bezbjednosti u Sarajevu i njenu borbu protiv NOP-a direktno se interesirao i »svemoćni« Rajnhard Hajdrih (Reinhard Heydrich), šef Glavnog ureda bezbjednosti Rajha (RSHA).

 

') Drago Karasijević: Otpor u žicama, knjiga I, VIZ, Beograd, 1969, str. 454.

'") Faksimil originalne obavijesti Glavnog stana poglavnika, Otpor u žicama, knjiga I, str. 23

")  Vidi  Rudolf Petovar:  Sarajevska operacija, Sarajevski dnevnik,  br.  241. 6.  april  1946

") Slavko F. Odić: Neostvareni planovi, Naprijed, Zagreb, 1961, str. 100 ") Zbornik NOR, tom XII, knjiga 3, dok. br. 156.

 

U Sarajevu su, po specijalnim zadacima, boravili general-pukovnik Aleksander Ler (Aleksander Loehr) u funkciji vrhovnog komandanta Jugoistoka (od sredine novembra 1944.  godine imao je  stalno sjedište u Sarajevu, odnosno  Kasindolu), generali Vrhovne komande oružanih snaga Trećeg Rajha    OKW, Valter Varlimont  (Walter  Warlimont)  i  drugi,  potom  general-pukovnik  dr  Lotar  Rendulic (Lother Rendulicz), SS-general Artur Fleps  (Arthur Phleps),  general-major Rudolf Liters (Luthers), SA-general i njemački poslanik u Zagrebu Zigfrid Kaše (Siegfried Kasche), koji je ostao poznat i po pravdanju zločina u Bosni koje je počinila njemačka legionarska »kozačka« divizija. Naročito je u nekoliko navrata dolazio Paul  Bader, opunomoćen i  i  komandujući general za Srbiju,  sa cijelom svitom obavještajnih i kontraobavještajnih oficira i u svakoj prilici pokazivao posebno veliki interes za borbu protiv NOP-a u samom gradu Sarajevu. Od onih čije je sjedište bilo duže ili stalno u Sarajevu, a vodili su specijalnu borb u protiv NOP-a, treba pomenuti Grupu tajne feldpolicije Štaba 718. njemačke divizije, oblasni štab komandanta SS-pukovnika (SD i Sipo —  Služba sigurnosti i Policija sigurnosti) Vernera Froma, koga je rajhsfirer SS-a i ministar unutarnjih poslova, Hajnrih Himler (Himmler), po nalogu Hitlera, imenovao kao iskusnog policajca, za komandanta policijske oblasti u Sarajevu sa najvažnijim zadatkom da izgradi njemačku policijsku organizaciju, posebn o u gradu Sarajevu. Zatim, Djelatna komanda, tj. »Einsatzkommande« (EK —1 i EK —2 Sarajevo), na čelu sa iskusnim esesovcem šturmbanfirerom dr Alfredom Hajnrihom (Heinrich), a zatim SS-oberšturmbanfirerom Antonom Feštom. Obojica su održavali tijesne veze sa četničkim štabovima i glavešinama u borbi protiv NOP-a; prvi sa četničkom perjanicom Dobrosavom Jevđevićem još u proljeće 1942. godine") , a drugi sa Gojkom Boroto m i Savom Derikonjom. Četnici su, po Fromu, bili njegovi najbolji saradnici u borbi protiv NOP-a.15) U Sarajevu je djelovala i »podružnica« (Teilkommando — TK) Djelatne komande, čiji je rukovodilac bio SS- oberšturmfirer Erih Frik (Erich Frick), Ispostava policijskog atašea sa Francom Abromajtom  (Franz Abromeit), pa zatim Rudolfom Trojem  (Treu), štabovi  korpusa,   uprave,  teritorijalne  komande,   komandant  odbrane  Sarajeva  general Hajnc Katner (Heinz Kathner), itd., itd. Svi su oni, uračunavajući i brojni kvislinški represivni aparat, nastojali svim sredstvima prinude Sarajevo umiriti i poko - riti. I dalje, na osnovi stvarnog okupacionog statusa, iz Sarajeva, koliko je moguće, izvlačiti što više robovsku snagu za svoju ratnu industriju, topovsk o meso za istočni i jugoslavenski front, a iz basena Bosne i Hercegovine odvlačiti sirovinska  bogatstva što je  moguće  više.  Ovo je  naročito  došlo do  izražaja od proljeća 1943. godine, kada je vojni i civilni aparat NDH pored potčinjenosti njemačkim komandama, postao direktno podređen i njemačkim policijskim organima. Pored te vojnostrateške, obavještajne i privredne medalje, Sarajevo je za okupatora i njegove sluge imalo i veoma važnu političku komponentu. U Sarajevu su se ili preko Sarajeva, neposrednim podsticajem okupatora, okupljali, povezivali, dogovarali i u akcije polazili svi oni koji su bili protiv NOP-a, bez obzira na stepen njihove eksponiranosti i na njihove manje ili veće međusobne rezerve i suprotnosti, odnosno , tzv. dalekosežne ciljeve. Osim ustaša i njihovog aparata, nastojali su da u Sarajevu stvore kakva —takva politička uporišta i izgrade svoju organizaciju i velikosrpski ideolozi četništva, mladomuslimanski pokrovi-

 

") Arhiv VII, (Nj  A.), London H-5 , h 300433 - 300434 ") Isto, kut. 76, br. reg. 2/1

 

telji, reakcionarni i klerikalni ideolozi protektorata i stavljanja Bosne i Hercegovine pod suverenitet Trećeg  Rajha, vrhovi katoličke crkve sa sarajevskim nadbiskupom  Ivanom Šarićem, drugom zvaničnom crkvenom ličnošću u NDH, zatim ostaci bivših građanskih struja, odnosno  krugovi građanske politike u gradu, tražeći svako za sebe bilo kakav oslonac u višenacionalnom Sarajevu.  Njima su u pomoć po direktivi okupator a i drugih mračnih sila dolazili i apostolski delegat —  papinski nuncije Duzepe Ramiro Markone (Giuseppe Ramiro Marcone), veliki palestinski muftija i poznati hitlerovac Muhamed Emin El Huseini, poglavar Hrvatske pravoslavne crkve (Zigfrid Kaše je »naredio da se pravoslavni u Hrvatskoj više ne nazivaju Srbi već pravoslavni građani Hrvatske«), bjelogardejac i  gestapovac Gligorije Ivanovič Germogen i još mnogi drugi.

Uprkos svemu tome, u strašnoj atmosferi sredinom 1942. godine kada su i posljednji transport i odveli u smrt gotovo svo jevrejsko stanovništvo, Sarajlije su. rame uz rame, ujedinjeni na jedinstvenoj političkoj platformi NOP-a, po d ru kovodstvo m Komunističke partije i druga Tita, vodili neprekidnu borbu. Taj kontinuitet  po  ciljevima  jedinstvene  i  zajedničke  bitke,  ali  različite  po  oblicima, sredstvima i  metodima, nije nikada prekinut. I  baš ta neravnopravna, ali sjedinjena, svenarodna antifašistička borba i riješenost da se u njoj istraje do kraja je i bila najvažniji uslov za njen puni uspjeh. Duh nepokolebljivosti i neprestane borbe nosio je  naše  ljude.  Pa i  samo njihovo vladanje u  kandžama zloglasnih egzekutora ulijevalo je snagu i silnu vjeru i drugima u ono za što su se borili i ginuli. Naši mladići i djevojke neustrašivo su gledali smrti u oči. I onda kada su ih vodili u sigurnu smrt, vedrina njihovog duha nikad ih nije napuštala. Najrječitije o tome  kazuju riječi Inge  Kraljević koja opisuje odvođenje u logor smrti: »Potrpali su nas u stočne vagone. Bila je to kompozicija u koju je strpano oko 600 zatvorenika. Kada su vrata vagona zatvorena i kompozicija krenula kroz Sarajevo, iz našeg vagona zaorile su se »Bilećanka«, »Mitrovčanka« i druge partizanske pjesme. U vagonu smo bili mi    omladinke, zajedno sa starijim drugaricama aktivistkinjama iz raznih dijelova Sarajeva. Ustaše su udarale po vagonu, no, naša pjesma je  nadglasala te bijesne i  nemoćne  udarce. Sarajevski skojevci i članovi Partije su tako poslali svoj  komunistički pozdrav Sarajevu...«16)

Građani u Sarajevu, kojeg je osioni okupator pretvorio u jak vojnički garnizon, u pravi vojni logor i rezervat za zločinački lov na ljude, mahom su se borili, izuzev udarnih antifašističkih grupa, nenaoružani, goloruki. Morali su se boriti, a i braniti i odbraniti od  brojnih profesionalnih, po zanatu iskusnih i  bezobzirnih neprijatelja i ubica. U Sarajevu su u borbi protiv NOP-a Nijemci, ne računajući Talijane, ustaše, četničke agenture i druge, imali 27 vojno-obavještajnih centara i  centara  obavještajne  službe  SS-a  i  njemačke  policije.  Čak su imali  i  dva gradska biroa (Stadtsbüro). Pa ipak,  uprkos nacističkoj sili i  mašineriji koja je porobila i u velikoj mjeri i pokorila gotovo čitav evropski kontinent, uprkos nedaćama i uslovima nejednake borbe tokom cijele  okupacije, narodnooslobodilačka borba se u Sarajevu stalno odvijala i omasovljavala. Sarajevo, kao i cijela Jugoslavija, bilo je porobljeno, ali ne i pokoreno . U prorijeđene strojeve borbe nih  redova  u  gradu,  odlaskom  boraca  u  partizanske odrede  i  NOVJ, zatvore, konclogore ili na stratišta, dolazile su sve brojnije nove snage, među njima veliki broj omladine, žena, pa i djece, i nastavljale borbu. Obnavljali su se i popu-

 

") Inge Kraljević - Geršković: Skojevska aktivnost na području Centra, »Sarajevo u revoluciji«, tom II, str. 775 - 776.

 

njavali  partijske  ćelije,  aktivi  SKOJ-a,  odbor i  USAOJ-a  i  USAOBiH-a,  NOF-a, AFŽ, Narodne pomoći, tako da je NOP postajao sve masovniji i organizovaniji. Osnovna snaga tih ljudi proizilazila je iz patriotske ljubavi prema slobodi i nezavisnosti zemlje, stremljenja novom životu i jednom svijetu u kome će prestati i nestati užasi i strahote kakvi su se u ovom nevremenu dešavali.

U  košmaru strave i užasa, građani prosto nisu znali šta je dozvoljeno, a šta nije, šta je po volji i trenutnoj ćudi ustaša i njihovih pristaša. Vjerovatno je lakše nabrojati šta sve nije potpadalo pod odredbe prijekog i  pokretnog  prijekog suda, nego što jeste. Okupator i NDH su i formalnopravno ozakonili sistem terora, usmrćivanja i koncentracionih logora. Za mnogo štošta, što za slobodnog građanina danas izgleda apsurdno, naivno i nevino, tada se skupo plaćalo, pogotovo za  antifašističko opredjeljenje.  U  citiranom  materijalu  Gestapoa  o suzbijanju  komunističkog  pokreta u  nas,  doslovno je  stajalo:  »...principijelno se likvidiraju svi članovi SKOJ-a, ali se prethodno saslušavaju sa primjenom pooštrenih  sredstava.«" ) To nevrijeme u proteklom vremenu, kada su brojni životi prekinuti, bilo je bez suda i priziva u kome su bezakonje i represalije ispoljavali čudovišne obli ke.  Iščupano je  iz živog  organizma Sarajeva preko devet hiljada života, a ako tom broju dodam o i  broj poginulih boraca onda gotov o svaki njegov osmi sta novnik nije dočekao slobodu. Nestale su iz korijena čitave porodice i opustjele mnoge  mahale  i  ulice.  Cijeni se da je  kroz  sarajevske zatvore  tokom  NOR-a prošlo oko 60.000 ljudi.

Danas, nakon  gotovo  protekle  četiri  decenije, mnogo  štošta  je  teško shvatljivo,  kao  što je, na  primjer, naređenje  RAVSIGUR-a NDH,  upućeno već 23. i 30. jula 1941. godine svim velikim župama i redarstvenim ravnateljstvima da se svi Srbi i Jevreji, samo zbog sumnje da su komunisti, otpreme u sabirni logor Župskog ravnateljstva Gospić' 8 )  i odmah, sutradan, 31. jula naređenje Velike župe Vrhbosna Kotarskoj oblasti Sarajevo »da se  pohapse svi Židovi i Srbi koji su poznati kao komunisti ili su sumnjivi kao pristalice komunističko g pokreta«, s tim da se  pohapse i  »komunisti katoličke i  islamske vjeroispovijesti«.'9 ) Drastičnost i revnost u sprovodenju ovog bezakonja i genocida, ilustruje i naređenje Kotarske oblasti Sarajevo od 11. avgusta iste godine, upućeno svim oružničkim postajama da u roku od 48 časova izvrše hapšenja i otpremanja ljudi u koncentracione logore.20 ) Ovo je bilo sasvim u skladu sa zagrebačkim junskim sporazumom iz 1941. godine između njemačkih i ustaških predstavnika i, na osnovi toga, naređenjem poglavnika NDH o iseljavanju Srba i sa sarajevskog tla2 ') i sa izjavom ministra za nastavu i bogoštovlje, Mile Budaka: »Jedan dio Srba ćem o pobiti, drugi raseliti, a ostale prevesti u katoličku vjeru i tako ih pretvoriti u Hrvate.«" ) Još ranije, Sarajevski novi list, od 4. jula 1941. objavio je naređenje: »Svi cigani se moraju prijaviti Redarstvu«. Sve ovo je bilo u duhu poglavnikove Zakonske odredbe o  rasnoj  pripadnosti i o zaštiti arijevske krvi  i  časti hrvatskog  naroda.23 )

 

") Slavko F. Odić: Dosije bez imena, Naprijed, Zagreb,  1961, str. 45.

'•)  Istorijski arhiv Sarajevo, MF, k.8, br. 789/1941.

'•) Isto. MF, k  br. 723/1941.

'' I  Arhiv VII  br  reg  39/1-3 . k 200

") MF, k. 6, br. 807/1941; Rafael Brčić: O iseljavanju Slovenaca u Bosnu 1941, Prilozi, Instituta za istoriju, Sarajevo, br. IX/1973.

")  »Hrvatski  narod«, Zagreb,  srpanj  1941

")  »Narodne  novine«, Zagreb, 30  travanj  1941.

 

Interni ili javni neprijateljevi izvještaji i proglasi o hapšenjima, deportovanjima, ubistvima desetina i stotina ljudi u Sarajevu i okolini, paljevinama, pljački imovine,  odmazdama,  odredbama  i  naredbama  »najbliže  mjesto  sravniti  sa zemljom, a stanovništvo strijeljati«, smrtnim osudama prijekog i pokretnog prijekog suda, bili su gotovo svakodnevica u okupiranom Sarajevu i njegovoj okolini.

Za  1441  dan sprovodenja genocida, odnosno okupacije Sarajeva, od  15. aprila 1941. do 6. aprila 1945. godine, bilo je, nažalost, veoma mnogo progona i usmrćivanja. Ograničiću se i navesti samo grupna pogubljenja koja su izvršili okupator i ustaše na teritoriji koju sada obuhvata gradsko područje. Pojedinačna i grupna hapšenja komunista i  drugih  rodoljuba otpočela su  istoga mjeseca kada je okupator doveo ustaše na vlast i trajala su sve do napada fašističke Njemačke na SSSR, 22. juna 1941. godine, kada su postala masovna i odmah prerasla u ubijanje  ljudi.  Generalni  udar  protiv  KPJ  isplanirao je  Hajnrih Miler i  18.  juna 1941. godine naredio pripreme za otpočinjanje opšte akcije. U naredbi stoji da će  idućih  dana  »...  ozbiljan  spoljnopolitički  razlog  zahtijevati  pojačane  mjere protiv  komunista...  da se  akcija hapšenja komunista pripremi  tako  da se  ona može sprovesti odmah čim se prenese šifra 'Internacionala'«.24 )  Poznato je da je odmah, sutradan, po napadu Njemačke na Sovjetski Savez, policija pokušala da, po unaprijed pripremljenom planu, uhapsi prvu grupu od 99 sarajevskih ko- munista, a sedmicu dana kasnije novih dvadeset komunista, itd. Znano je da su oba policijska pokušaja propala. U naknadnim hapšenjima poslije isljeđivanja i torture, grupa od jedanaest komunista izvedena je 22. jula pred pokretni prijeki sud. Mihajlo Popović Teški i Šalom Albahari, članovi KPJ, osuđeni su na smrt i strijeljani na Vracama. U mjesecu avgustu su na Vracama takode strijeljani komunisti  Džavid  Haverić  i  Izidor Abinun,  a  kasnije  Salih  Gozo,  Radojka  Lakić, Ašer Danon, Aleksandar Salcberger Šani  i drugi.

Ustaše su uoči Vidovdana, 27. juna 1941. godine, u Sarajevu i okolini pohapsile preko 240 ljudi.25) Prvog dana jula, kako Kotarska oblast Sarajevo izvještava RAVSIGUR u Zagrebu, ustaški tabori su internirali 113 osob a sa područja kotarske oblasti,26 )  a koncem istoga mjeseca, 74 Paljana su otpraćena u Kruščicu kod Travnika gdje su, nekoliko dana kasnije, 5. avgusta, poubijani.27 ) Velika župa Vrhbosna izdaje 1. avgusta proglas o strijeljanju dvadeset Srba i Jevreja na Vracama, povodom diverzije u Željezničkoj ložionici,28 ) a sutradan, 2. avgusta, proglas o strijeljanju trideset talaca zbo g partizanskog napada ko d llijaša.29) U prvoj dekadi avgusta, ustaše su usmrtile, ono što se saznalo, 304 lica sa područja Sarajeva i njegove tadanje bliže okoline. Samo sa rakovičkog kraja, u nedjelju 10. avgusta, ubijeno je i spaljeno 108 osoba, medu kojima i žena, djece  i  staraca.30)  Zločini se  nastavljaju tokom cijelog avgusta.  Prva dekada sep-

 

") Arhiv DSUP-a, Njemačke obavještajne službe, zbirka dokumenata, str. 121. i 122; Savo Preda: Obavještajna služba i služba bezbjednosti NOP-a u Bosni i Hercegovini do Drugog zasjeda- nja AVNOJ-a, AVNOJ i NOB u BiH, Rad, Beograd, 1971, str. 331.

") Danilo Jakovljević: O prvim zločinima nad stanovništvom u okolini Sarajeva, »Sarajevo u revoluciji«, tom drugi, str. 164.

") Arhiv, VII, br. reg. 32/1-1 , k. 155.

") Danilo Jakovljević: O prvim zločinima nad stanovništvom u okolini Sarajeva, »Sarajevo u revoluciji«, tom drugi, str. 161.

*•) Sarajevski novi list, br. 72, 3. kolovoz 1941, str. 4.

*•) Službeni list Povjereništva NDH u Sarajevu, br. 29, 2. kolovoz 1941, str. 3.

 ) Danilo Jakovljević. O prvim zločinima nad stanovništvom u okolini Sarajeva, »Sarajevo u revoluciji«, tom drugi, str. 164; Arhiv VII, br. reg. 1/7-1 , k.143 b, i 30/8-1 , k.143.

 

tembra je još stravičnija. Ubijena su 504 lica uz paljevinu kuća. Sedmi septembar, opet u nedjelju, odnio je još više života, čak 373." )  Po raspoloživim podacima, na Vracama je u toj dekadi strijeljano dvadeset ljudi i poubijano 55 lica sa područja Hadžića i Pazarića.52) Zločini se produžavaju. Župsk a redarstvena oblast (ŽRO) Sarajevo predlaže Velikoj župi Vrhbosna da se unište sva sela u okolici Sarajeva za koja se utvrdi da pomažu »pobunjenike«," ) a Ivan Tolj, upravitelj Župskog  redarstva,  šalje  radio-telegram  Uredu  poglavnika  u  Zagrebu  da  se Jevreji »bez ikakve samilosti istrijebe«," ) iako se to već uveliko činilo. Samo 26.i 27. oktobra, u dva transporta, upućen o je iz Sarajeva 695 Jevreja u koncentracioni logor Jasenovac." )  Pogromi    strijeljanja i  paljevine    i  dalje traju.  U mjesecu novembru, prema izvještajima oružničkih postaja Sarajevo, Semizovac i Vareš,  popaljene su  kuće u  Gornjoj Vogošći,  Malešićima, a stoka i  pokretna imovina opljačkani," ) a na područj u Vareš —  Okruglica, »gdje je izvođena operacija, ustaše su popalile sve kuće srpskih seljaka«,57) dok su izvršile u Hreši i Nemanjici svirepo ubistvo 36 lica, medu njima nejači, žena i ostarjelih.58 ) Sredinom novembra, ŽRO Sarajevo dostavlja Velikoj župi Vrhbosna spisak 171 uhapšenog lica sa područj a ŽRO Sarajeva, otpremljenih u koncentracioni logor zbog »komunističko-četničke djelatnosti«.39 ) »Borba«, organ KPJ, u br. 16. od 20. novembra 1941. godine, obavještava da je Gestapo otpočeo masovna hapšenja u Sarajevu i da je odvedeno u koncentracione logore oko hiljadu ljudi. Krajem novembra, Zapovjedništvo 4. oružničke pukovnije u Sarajevu, na osnovi naređenja »vojskovođe« domobranstva NDH, Slavka Kvaternika, uputilo je svim svojim jedinicama »naputak« u kojem se,  između ostalog, nalaže: »... iz sela, kod kojih pobunjenici izvrše napad na hrvatske vojne jedinice ili izvrše neku diverziju, svo stanovništvo, bez obzira na godine starosti, sprovesti u logore.«" ) Svega dan-dva kasnije (dakle, veoma ažurno) isto zapovjedništvo obavještava RAVSIGUR da su  na  području  oružničke postaje Vogošća zapaljene nekolike kuće, kao odmazda zbo g saradnje seljaka sa »četnicima«.'") Zanimljivo je da Velika župa Vrhbosna u par navrata izvještava Andriju Artukovića, ministra unutarnjih poslova NDH, o teškoj situaciji na područj u Župe i naročito u gradu Sarajevu »zbog nerazumnog otpremanja čitavih kontigenata nevinog stanovništva u  logore od strane ŽRO«.42)

Kao svojevrsni bilans terora i strijeljanja u Sarajevu u 1941. godini, možda najbolje ilustruje jedan letak MK KPJ,  koji je imao karakter proglasa upućenog građanima Sarajeva, izdat prvih dana januara 1942. godine, u kome se posebn o govori i o tome šta je okupator u tok u osmomjesečn e okupacije učinio u Sarajevu. U letku se, između ostalog, kaže:

 

") Isto. str  165: Istorijski arhiv Sarajevo, MF, k.6, br. 809/1941; Arhiv VII, br. reg. 25/3-1 , k. 143, a i br. 9/1  - 1, k. 200 b

") Arhiv VII, br. reg. 16- 2 a-1 , k. 155; MF, k.3, br. 135/1941. ") Arhiv VII, br. reg. 35/4- 1 do 35/4-4 , k. 179.

") Istorijski arhiv Sarajevo, MF, k.10, br. 486/1941 i MF, k. 10, dok. 99-107/1941.

")  »Sarajevo u revoluciji«, tom drugi, str. 688, AIHRP RUR, ŽO, k.285, dok. 570.  i 571.

") Arhiv VII, br.  reg. 48-2a-1 , k.  155;  MF, k.10, br. 403/1941; MF, k. 3, br.  136/1941.

") Arhiv VII, br. reg. 27/3-1 , k. 143.

") Arhiv Vit, br. reg. 20/2, k. 200.

") Arhiv VII, MF, k. 6, br. 548-550/1941.

") Arhiv VII, br. reg. 28/8-1 , k. 143.

") Arhiv VII, br. reg. 16/5-2 , k. 142.

") Arhiv VII, br. reg. 27/1- 3 do 27/1-5 , k. 155; MF, k.10, br. 385-387/1941; MF, k.5, br.497 - 499/1941.

 

»Skoro nema kuće u Sarajevu iz koje nije neko prošao kroz sarajevske kazamate. Maleni su bili policijski zatvori Beledija, Šegrtski dom, malena je bila Bogoslovija da primi sve one kojih se plašio fašistički režim. Mase Sarajlija trunu  danas u  koncentracionim  logorima,  gonjeni  na  prisilni  rad  sa  dva do tri krompira dnevno. Umjesto da postoje prijeki sudovi za špekulaciju, pljačku i ubistva,  prijeki  sudovi su  stvoreni da u  ljudima ubiju  sve  ono št o je dostojno čovjeka. Sarajevom je protekla krv nevinih taoca. U Sarajevu su lijepljeni plakati u kojima su krvnici oglašavali izvršenje smrtnih presuda nad našom Radojkom Lakić, Džavidom Haverićem i ostalim herojima radničke klase. Danas se nad Sarajevom  nadvila  strašna avet  policijskog  terora.  Bez  slobodnog  kretanja,  bez slobode putovanja, bez mira u svom domu , zasipani svakodnevnim odredbama i naredbama, takav je danas život nas Sarajlija.«43)

U narednim godinama zulumi okupatora i kvislinga ne jenjavaju. Represalije. ubistva i strijeljanja na Vracama i drugim mjestima se nastavljaju. Samo od maja do decembra 1942. godine iz Sarajeva je, bez suđenja, otpremljeno u koncentracione logore preko 1300 ljudi. U noći 8/9. maja transportovano je u Jasenovac ok o 550 zatvorenika.  U Staru Gradišku i Jasenovac otjeran o je 24. jula 146 zatvorenika. Ustaška policija je 20/21. avgusta uhapsila u Sarajevu 300 Jevreja i uputila ih u tzv. sabirni i radni logor Loborgrad. Nakon bjekstva Olge Marasović, sekretara MK KPJ, iz bolnice Koševo, pohapšeno je u gradu nekoliko desetina učesnika NOP-a, među kojima 11 članova Partije, pa su 27/28. avgusta u  koncentracioni logor upućeni, osim njih, i oni koji su se otprije nalazili u zatvoru,  među njima i Alija Hodžić, član  PK SKOJ-a za Bosnu i  Hercegovinu. U septembru dolazi ponovo do hapšenja u konviktima »Narodne uzdanice«, kao i u  Tvornici  duhana,  pa  policija  opet  šalje  nekoliko  desetina  ljudi  u  logore.44 ) Okupatorsko-kvislinška policijska  provala  u  redove  organizacija  NOP-a  u  decembr u  1942. godine, dovela je do hapšenja nekoliko stotina učesnika NOP-a i drugih antifašista.45 ) U martu i aprilu 1943. godine ponovo dolazi do hapšenja, a konce m aprila i tokom maja, približno u vrijeme 4. i 5. neprijateljske ofanzive, do velikih racija u gradu. Blokirani su čitavi dijelovi grada i ljudi su kupljeni i odvođeni sa ulica i iz kuća bez objašnjenja. Jedne su upućivali u razne kvislinške formacije, druge u »komoru«, neke na prisilan rad, u logore i drugdje, a neke strijeljali bez suda i priziva. U jesen iste godine, gotovo u jednom mahu, uhapšeno je u gradu preko 60 učesnika NOP-a. Pristupa se mobilizaciji u njemačku i kvislinšku vojsk u malodobnih dječaka, rođenih 1926. godine. Što se više bližio kraj i slom fašističke strahovladavine, pojačavali su se i pritisci nad gotovo svima koji nisu  nosili  okupatorsku  i ustašku  uniformu;  ni  domobranska odora  nije  više značila garanciju  bezbjednosti.  Posljednja godina okupacije  kulminirala je  masovnim  i  planskim  uništavanjem života svih  rodoljubivih Sarajlija.  Tako su,  za svega dvadesetak dana,od 5. do 26. marta 1945. godine, pokretni prijeki sud i prijeki  ratni  sud  Stožera  ustaškog  pukovnika Vjekoslava Maksa  Luburića,  održali seriju od 13 monstruoznih procesa građanima Sarajeva, čije su posljedice bile strijeljanja na Vracama, nečuvena mučenja i ubistva u zatvorima. Osim to ga, na Marindvoru je obješeno 55 osoba, a od 460 lica u posljednjem transpor-

 

") Zbornik NOR, tom IV, knjiga 2, dok, br. 93.

") Vidi o tome opširnije:  Mehmed Džinić, Velika hapšenja komunista i drugih pripadnika NOP-a od proljeća 1942. do ljeta 1943. godine, »Sarajevo u revoluciji«, tom treći, str. 547-569.

"*) Džemal Bijedić: Razvoj NOP-a u Sarajevu od ljeta 1942. do Drugog zasjedanja AVNOJ-a, »Sarajevo u revoluciji«, tom treći, str. 396.

 

tu  upućenom  iz  Sarajeva u  koncentracione logore  niko nije  preživio.  I  tako je broj rastao dok nije dostigao i cifru oko jedanaest hiljada.Ova mračna strana teškog života u okupiranom Sarajevu ipak nije mogla da prekrije i uništi svjetlost koju je unosila slobodarska svijest i revolucionarni duh a kojim su bili nadahnuti građani Sarajeva. Okupator u i njegovoj bjesomuč noj propagandi nisu pomogli ni demagogija preko radija i štampe, ni Hitlerova prijeteća figura izvješena skoro na svakom koraku, ni hakn-krojc, ni čizma, ni nadžidžani  razni  nacističko-fašistički simboli,  ni  podignuti  spomenik jednoglavom orlu  pred Tržnicom, ni  na brojnim  mjestima istaknuto slovo »V«  (viktorija— pobjeda), ni Pavelićeve i njegovih doglavnika i krilnika slike i prilike, ni ustaš ki bodež, ni brojni zatvori i kazamati i mnog o štošta drugog zastrašujućeg nije moglo zaustaviti  plimu  NOP-a  koji je u Sarajevu  neprestano bio u porastu. Aktivisti Pokreta prisutni su svugdje u gradu —  i u centru i na periferiji, u ulicama i mahalama, u preduzećima i radionicama, u školama i internatima. Sigurnim kanalima Sarajevo stalno šalje ne malen broj boraca u NOV i POJ. Ti kanali služe i za mnoge druge korisne potrebe NOP-a; jedan od tih kanala išao je stalno preko Vraca i odatle dalje prema Kalinoviku i Foči, odnosno llidži i Igmanu, prema Romaniji. Izvanredno organizovana obavještajna služba i radio-veza prodrli su doboko u redove neprijateljskih formacija i u njihova nadleštva. Okupatora i njegove sluge hvatao je strah i  panika. Kako i ne bi, kada su aktivisti NOP-a —  skojevci i drugi omladinci —  usred okupiranog grada i gotov o usred bijelog dana, više hiljada Titovih fotosa, umnoženih u Sarajevu, istakli na brojna vidna mjesta i u mnoga neprijateljska nadleštva pa čak i  u džepove okupatorskih i  ustaških i  domobranskih oficira.  Dokumenti govore o tome  kako stalno očekuju pobunu i ustanak u Sarajevu. Znali su da u gradu postoji jaka partijska organizacija sa legendarnim Vladimirom Perićem Valterom na čelu, ali joj  nisu mogli stati u kraj. Tragali su za Valterom, bojali ga se i,  na kraju, shvatili da je »Valter« neuništiv i da u tom  imenu treba poimati nešto daleko šire i  moćnije.

Ovaj,  iako  samo  u  presjeku  i  isječcima,  dati  osvrt  na  borbu  i  stradanja građana Sarajeva, što se posebno ispoljavalo na Vracama, pokazuje da je Sarajevo ušlo u oslobodilačku borbu kao borac i da je dosljedno i dostojno istrajalo u svim nedaćama i iskušenijma. To snažnije i autentičnije, uvjerljivo i cjelovito izražava Spomen-park na Vracama, koji predstavlja dušu i sintezu te svenarodne  antifašističke  borbe  i  otpora.  Spomen-park,  takođe,  simbolizira i istrajnu borbu dvadeset šest narodnih heroja Jugoslavije —  čija je revolucionarna aktivnost vezana za istoriju naprednog radničkog pokreta i NOB grada Sarajeva  — bez obzira gdje su rođeni, poginuli ili sahranjeni (Janko Balorda, Aleksa Bojović Brko, Adem Buć, Mahmut Bušatlija Buš, Miljenko Cvitković, Dušan Dašić Pajić, Mustafa Dovadžija Mujo, Jusuf Đonlić, Elijas Engel Ilija, Ahmed Fetahagić Čelik, Pavle Goranin Ilija, Avdo Hodžić Hodža, Gliša Janković, Ravijojla Janković, Boriša Kovačević Šćepan,  Radojka Lakić, Omer Maslić, Branko Milutinović Obren, Vaso Miskin Crni, Sulejman Omerović Car, Vladimir Perić Valter, Ognjen Prica, Slobodan Princip Seljo, Miladin Radojević, Branko Šurbat Bane i Slaviša Vajner Čiča). Isto tako, Vraca su spomenik i onim brojnim junacima i junakinjama izdahnulim pod  mukama u zatvorima,  kaznionicama i  logorima, a da nisu,  osim prkosa, ni riječi progovorili.

Spomen-park je i izraz zahvalnosti građana Sarajeva svojim sugrađanima koji su ostavili svoj život u tok u NOB-e ne samo na tlu Sarajeva i drugih krajeva naše zemlje nego i po stratištima i u koncentracionim logorima čitave Evrope i iza Polarnog kruga na dalekom sjeveru, po zarobljeničkim logorima, oflazima i stalazima, spomenik svim borcima poginulim u NOVJ, od prvih ustaničkih dana do završnih operacija za oslobođenje Sarajeva i cijele domovine.

Sve ove likove,  u  životu  i  borbi  stamene,  kamen-stanac Spomen-parka ovjekovječuje zbog  besmrtnost i  njihovog  ljudskog  djela. Svako ime  posebice, oko 11  hiljada upisanih i istaknutih imena, aktivnih boraca NOP-a i žrtava fašističko g terora, istorija je za sebe i povijest o ljudima i događajima; kazivanje o vremenu u kome su ti ljudi časno živjeli i borili se. Taj veoma dugi, ali ne bezlični, niz imena najupečatljivije kazuje, gorko i oporo ali istinito i narječitije, o jednom prošlom, ali i poručuje nezaborav sadašnjem i novom vremenu. Spomen-park i u njemu simbolika vječne vatre su pouka i poruka revolucije. Hiljade prekraćenih života stalno upozoravaju, vječni su memento sadanjim i budućim naraštajima, koliko je skupa cijena slobode, šta su sve za nju morale dati i žrtvovati  ranije  generacije  nošene  uvjerenjem da i  u  najtežem vremenu nema bezizlazne situacije. Istorija i naše bitisanje u njoj su potvrdili da je okupator nemoćan ako su stanovnici grada jedinstveni u borbi i otporu , ako se narod, njegov najveći dio, uključi u bitku protiv neprijatelja. Za građane Sarajeva Vraca postadoše pojam koji označava sintezu njihove borbe i stradanja. Sarajevo se ima čime ponositi. Izgubili smo mnoge ljude, ali nismo izgubili on o što su u svojoj revolucionarnoj svijesti ovi ljudi nosili. Zato za nas Vraca nisu samo stratište gdje su zlikovci činili zlodjela, Vraca su danas, iznad  svega,  pouka da se samo  i  jedino  borb m  može  ići  naprijed. Vraca su snažna  inspiracija.

Mehmed Džinić

Sarajevo u revoluciji četvrti tom

Zadnja Promjena ( Saturday, 05 October 2013 )
 
« Prethodna   Sljedeća »